اورانوس و نپتون مدتهاست بهعنوان دوقلوهای سیارهای شناخته میشوند؛ اما پژوهشهای جدید نشان میدهند که شباهتهای ظاهری این دو سیاره ممکن است منشأهای کاملاً متفاوت آنها را پنهان کرده باشد.
به نظر میرسد نپتون از موادی شکل گرفته باشد که منشأ آنها به فاصلهای بسیار نزدیکتر به خورشید جوان بازمیگردد. این یافته، باور دیرینه دانشمندان مبنی بر شکلگیری اورانوس و نپتون از یک مخزن مشترک از مواد کیهانی را به چالش میکشد. پژوهش جدید نشان میدهد این دو غول یخی، با وجود شباهتهای چشمگیر، تاریخچه شیمیایی بسیار متفاوتی دارند.
یک گروه بینالمللی از پژوهشگران، از جمله دانشمندان مؤسسه پژوهشی ساوتوست (Southwest Research Institute یا SwRI)، شواهدی پیدا کردهاند که نشان میدهد جو عمیق نپتون در مقایسه با اورانوس حاوی اکسیژن بهمراتب بیشتری است. این مطالعه که در شماره سپتامبر ۲۰۲۶ مجله Astronomy & Astrophysics منتشر شده، با استفاده از مشاهدات جوی و مدلسازیهای رایانهای بررسی میکند که این دو سیاره چگونه حدود ۴.۵ میلیارد سال پیش ترکیب شیمیایی خود را به دست آوردهاند.
دو سیاره مشابه با تاریخچه شیمیایی متفاوت
اورانوس و نپتون از نظر اندازه، جرم و شرایط جوی شباهت زیادی به یکدیگر دارند و همین موضوع باعث شده است که اغلب بهعنوان دوقلوهای سیارهای شناخته شوند. هیچکدام از این دو سیاره مانند زمین سطح جامد مشخصی ندارند؛ در عوض، جو آنها هزاران کیلومتر به سمت بخشهای داخلی سیاره امتداد پیدا میکند و ترکیباتی مانند آب، آمونیاک و متان در آنها وجود دارد. متان موجود در لایههای بالایی جو نیز با جذب طول موجهای قرمز نور خورشید، به ایجاد رنگهای آبی و سبز متمایز این دو سیاره کمک میکند.
دکتر الیور موسیس (Olivier Mousis)، مدیر برنامه در بخش علوم و اکتشافات منظومه شمسی مؤسسه SwRI و یکی از نویسندگان پژوهش، درباره این یافته میگوید:
اورانوس و نپتون ممکن است امروزه شبیه دوقلوها به نظر برسند، اما ترکیب شیمیایی آنها نشان میدهد که بیشتر شبیه پسرعموهایی با تاریخچههای کاملاً متفاوت هستند. ترکیبات جوی این دو سیاره ممکن است به مناطق متفاوتی از قرص پیشسیارهای که در آن شکل گرفتهاند ارتباط داشته باشد؛ موضوعی که شباهتهای امروزی آنها را به اتفاقی قابلتوجه تبدیل میکند.
مونوکسید کربن؛ دریچهای به سوی جو پنهان سیارات

برای بررسی تفاوتهای شیمیایی این دو سیاره، پژوهشگران اندازهگیریهای مربوط به مونوکسید کربن را تحلیل کردند. این دادهها شامل مشاهدات جدید آرایه میلیمتری و زیرمیلیمتری آتاکاما (ALMA) نیز میشوند. اگرچه دانشمندان نمیتوانند مستقیماً از لایههای عمیق جو اورانوس و نپتون نمونهبرداری کنند، غلظت مونوکسید کربن در بخشهای بالایی جو میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره ترکیب شیمیایی لایههای زیرین در اختیار آنها قرار دهد.
گروه پژوهشی با ترکیب این مشاهدات و مدلهای شیمیایی جو، میزان اکسیژن و نسبت کربن به اکسیژن را در این سیارات تخمین زد. نتایج نشان میدهند که لایههای عمیق جو نپتون در مقایسه با اورانوس بهطور قابلتوجهی غنیتر از اکسیژن هستند. این موضوع احتمالاً نشان میدهد که دو سیاره هنگام شکلگیری، نسبتهای متفاوتی از مواد حاوی کربن و اکسیژن را جذب کردهاند.
موسیس در توضیح اهمیت این روش میگوید:
ما نمیتوانیم مستقیماً به جو عمیق اورانوس و نپتون دسترسی داشته باشیم، اما ردیابهای شیمیایی به ما اجازه میدهند شرایط پنهان در زیر ابرهای قابلمشاهده آنها را بررسی کنیم. مطالعه مونوکسید کربن یا CO به دلیل فراوانی آن در تروپوسفر بالایی، اهمیت ویژهای دارد. با استفاده از این دادهها میتوانیم تکامل شیمیایی قرص پیشسیارهای و منشأ مواد تشکیلدهنده آن را مدلسازی کنیم.
احتمال مهاجرت مواد سازنده نپتون از بخشهای داخلی منظومه شمسی
پژوهشگران در مرحله بعد بررسی کردند که این تفاوتهای شیمیایی چگونه ممکن است در قرص پیشسیارهای شکل گرفته باشند. این قرص، مجموعهای چرخان از گاز و غبار بود که خورشید جوان را احاطه میکرد. با سرد شدن تدریجی آن، ترکیبات فرار در دماها و فاصلههای متفاوت به مواد جامد تبدیل شدند. این فرایند مخازنی از مواد با ترکیبات شیمیایی متفاوت ایجاد کرد که هرکدام میتوانستند مصالح اولیه لازم برای شکلگیری سیارات را فراهم کنند.
تیم پژوهشی با مقایسه نسبت کربن به اکسیژن در این دو سیاره و مدلهای مربوط به تحول قرص پیشسیارهای، به توضیح احتمالی جالبی درباره ترکیب غیرمعمول نپتون رسید. بر اساس این فرضیه، نپتون تمام مواد سازنده خود را از محیط اطراف مدار فعلیاش به دست نیاورده است؛ بلکه احتمالاً بخشی از مصالح اولیه آن در فاصله نزدیکتری به خورشید شکل گرفته و سپس به مناطق بیرونی منظومه شمسی منتقل شدهاند. چنین فرایندی میتواند تاریخچه شیمیایی متفاوتی برای نپتون نسبت به اورانوس ایجاد کرده باشد؛ حتی اگر هر دو سیاره تقریباً در یک دوره زمانی شکل گرفته باشند.
موسیس درباره این فرضیه میگوید:
ترکیب شیمیایی نپتون بهسختی با این ایده سازگار است که این سیاره در موقعیت فعلی خود و با استفاده از همان مخزن مواد کیهانی اورانوس شکل گرفته باشد. در عوض، مدلهای ما نشان میدهند که مصالح سازنده نپتون مسافت زیادی را طی کردهاند تا به محلی برسند که این سیاره بتواند آنها را جذب کند. به بیان ساده، دو جهان که از نظر ظاهری شباهت زیادی دارند، ممکن است مسیرهای تکاملی کاملاً متفاوتی را برای رسیدن به موقعیت و ساختار امروزی خود طی کرده باشند.
مأموریتهای فضایی آینده چه چیزی را آشکار خواهند کرد؟
سناریوی پیشنهادی برای شکلگیری نپتون همچنان به مدلهای مربوط به جو و فرایند تشکیل سیارات وابسته است. تا زمانی که اندازهگیریهای مستقیمی از اعماق اورانوس و نپتون در اختیار دانشمندان قرار نگیرد، نمیتوان ترکیبات داخلی این دو سیاره یا مسیر حرکت موادی را که در شکلگیری آنها نقش داشتهاند، با قطعیت مشخص کرد. مأموریتهای فضایی آینده و کاوشگرهای جوی میتوانند اطلاعات دقیقتری درباره ترکیب شیمیایی و تاریخچه شکلگیری این دو غول یخی ارائه دهند.
موسیس در پایان تأکید میکند:
یافتههای ما پیامدهایی فراتر از نپتون و اورانوس و حتی فراتر از منظومه شمسی دارند. سیاراتی با اندازهای مشابه اورانوس و نپتون در اطراف ستارههای دیگر نیز فراوان هستند. به همین دلیل، این دو سیاره معیارهای مهمی برای درک چگونگی شکلگیری و تکامل سیارات در سراسر کهکشان محسوب میشوند. دقیقاً به همین دلیل است که مأموریتهایی مانند مدارگرد و کاوشگر اورانوس ناسا (NASA’s Uranus Orbiter and Probe)، که انتظار میرود در دهه آینده پرتاب شود، اهمیت زیادی دارند.
منبع: Scitechdaily

