افزایش غیرمنتظره پرتوهای ایکس چند هفته پس از یک انفجار ستارهای، مدلهای علمی موجود درباره این رویدادهای کیهانی را با چالش مواجه کرد. انفجاری که در ابتدا از نظر پرتوهای گاما چندان غیرعادی به نظر نمیرسید، در ادامه یکی از درخشانترین پستابهایی را ایجاد کرد که اخترشناسان طی ۲۰ سال گذشته ثبت کردهاند. نور مرئی این رویداد حتی از کهکشان میزبان خود نیز درخشانتر شد و تابش پرتو ایکس آن برخلاف انتظار، چند هفته بعد دوباره شدت گرفت.
یک گروه بینالمللی از پژوهشگران معتقدند جهت جت قدرتمند این انفجار میتواند رفتار غیرمعمول آن را توضیح دهد. برخلاف تصور اولیه، این جت مستقیماً به سمت زمین نشانه نرفته بود و از زاویهای مشاهده شد که در ابتدا قدرتمندترین بخش آن را از دید اخترشناسان پنهان میکرد. یافتههای این پژوهش که در نشریه The Astrophysical Journal Letters منتشر شده است، نشان میدهد برخی از قدرتمندترین انفجارهای ستارهای ممکن است تنها با بررسی تابش اولیه پرتوهای گاما بهراحتی شناسایی نشوند.
انفجار پرتو گامای معمولی با پستابی خارقالعاده
تلسکوپ فضایی پرتو گامای فرمی ناسا در تاریخ ۱۰ مارس ۲۰۲۶ (۱۹ اسفند ۱۴۰۴)، این رویداد را با نام GRB 260310A شناسایی کرد. فوران اولیه پرتوهای گامای آن حدود ۵۳ ثانیه طول کشید و در ابتدا انرژی نسبتاً کمی آزاد کرد. بااینحال، طی ساعتهای بعد، پستاب نور مرئی آن بهتدریج درخشانتر شد و سرانجام رو به کاهش گذاشت.
تفاوت این رویداد در سایر طول موجها حتی چشمگیرتر بود. در مقایسه با نمونههای قبلی انفجارهای پرتو گاما، پستاب پرتو ایکس و نور مرئی آن در میان یک درصد درخشانترین نمونههای ثبتشده قرار گرفت و تابش رادیویی آن نیز در بین پنج درصد نمونه برتر بود. حدود سه هفته پس از انفجار، روشنایی پستاب پرتو ایکس دوباره افزایش یافت و این تابش برای بیش از یک هفته در سطحی غیرمعمول باقی ماند. همچنین، نشانههای آن تا چند ماه قابل شناسایی بود.
روبرتو ریچی، یکی از نویسندگان پژوهش که مسئولیت مشاهدات رادیویی را برعهده داشت، میگوید:
ما هر سال صدها انفجار پرتو گاما را مشاهده میکنیم، اما نمونههای غیرمعمول اطلاعات ارزشمندتری در اختیارمان قرار میدهند. میتوانستیم ویژگیهای جداگانه این انفجار را توضیح دهیم، اما قرار دادن همه آنها در یک الگوی واحد بسیار دشوارتر بود.
مرگ یک ستاره عظیم از زاویهای غیرمعمول
انفجارهای پرتو گاما از پرانرژیترین رویدادهای کیهان محسوب میشوند. بسیاری از این انفجارها زمانی رخ میدهند که ستارههای پرجرم فرو میریزند و جتهای باریکی از ماده را با سرعتی نزدیک به سرعت نور به فضا پرتاب میکنند. برخورد این جتها با گازهای اطراف، پستابهایی ایجاد میکند که در طول موجهای پرتو ایکس، نور مرئی و امواج رادیویی قابل شناسایی هستند.
اخترشناسان معمولاً درخشانترین تابشهای اولیه پرتو گاما را زمانی مشاهده میکنند که جت تقریباً مستقیماً به سمت زمین قرار گرفته باشد. اما به نظر میرسد GRB 260310A شرایط متفاوتی داشته است. تابش اولیه نسبتاً ضعیف این انفجار در کنار پستاب فوقالعاده درخشان آن، با این فرضیه سازگار است که جت از زاویهای خارج از مسیر اصلی تابش پرانرژی مشاهده شده است.
یو هان یانگ، پژوهشگر پسادکتری و نویسنده اصلی مقاله، توضیح میدهد:
جت این انفجار درست مانند یک چراغقوه عمل میکند و زمانی بیشترین درخشندگی را دارد که از روبهرو دیده شود. بیشتر مدلهای ما براساس رویدادهایی تنظیم شدهاند که از همین زاویه مشاهده شدهاند. این انفجار فرصتی فراهم کرد تا فراتر از آن درخشش اولیه را بررسی کنیم.
چگونه یک جت پنهان بهمرور درخشانتر میشود؟
پژوهشگران معتقدند این انفجار جتی با هستهای باریک و بسیار پرانرژی ایجاد کرده که اطراف آن را جریان گستردهتر و کندتری از ماده احاطه کرده است. از زاویه دید زمین، بخشهای بیرونی و گستردهتر جت در مراحل اولیه پستاب غالب بودهاند؛ درحالیکه بخش زیادی از تابش هسته مرکزی به سمت دیگری هدایت میشده است.
با کاهش سرعت جت، تابش آن در محدوده زاویهای گستردهتری قابل مشاهده شده است. در نتیجه، پرتوهای منتشرشده از هسته پرانرژی نیز به زمین رسیدهاند و احتمالاً افزایش تأخیری روشنایی پرتو ایکس را توضیح میدهند. این مدل جت ساختاریافته میتواند توضیحی برای مشاهدات غیرمعمول باشد، هرچند شکل دقیق این ساختار هنوز مشخص نیست.
یانگ در این باره میگوید:
ما این انفجار را از زاویهای جانبی مشاهده کردیم. با کاهش سرعت جت، نور آن از زوایای گستردهتری قابل مشاهده شد و توانستیم ساختار جت را از لبههای بیرونی تا هسته مرکزی بررسی کنیم.
افزایش تأخیری روشنایی پرتو ایکس بهویژه برای پژوهشگران غیرمنتظره بود. یانگ که هماهنگی مشاهدات پرتو ایکس را برعهده داشت، میگوید:
این اتفاق غیرمنتظره بود. ابتدا تصور کردم یک منبع دیگر پرتو ایکس در حال تأثیر گذاشتن بر مشاهدات ماست؛ اما در نهایت مشخص شد افزایش روشنایی واقعاً از پستاب انفجار ناشی شده است.
همین موضوع پژوهشگران را به بررسی ساختار پیچیدهتری از جت هدایت کرد.
انفجاری با انرژی عظیم و پنهان
برای بررسی دقیق این رویداد، گروه بینالمللی پژوهشگران به سرپرستی گروه BHianca با بودجه شورای پژوهش اروپا در دانشگاه رم تور ورگاتا، دادههای چندین رصدخانه و مأموریت فضایی را ترکیب کردند. این دادهها شامل مشاهدات رصدخانه پرتو ایکس چاندرا ناسا، ماهواره XMM-Newton آژانس فضایی اروپا، مأموریت Einstein Probe، تلسکوپ بزرگ دوچشمی و آرایه بسیار بزرگ کارل جی. جانسکی بودند.
همچنین، مشاهدات تکمیلی رصدخانه کالار آلتو نشانههایی از یک ابرنواختر را شناسایی کردند که تأیید میکند انفجار پرتو گاما با مرگ یک ستاره پرجرم همراه بوده است.
مدلهای پژوهشگران نشان میدهند بخش مرکزی جت احتمالاً انرژی بسیار بیشتری از آنچه اندازهگیریهای اولیه پرتو گاما نشان میدادند، در خود جای داده بود. یانگ در این باره میگوید:
چیزی که از دید ما یک انفجار معمولی پرتو گاما به نظر میرسید، ممکن بود برای ناظری که مستقیماً در مسیر هسته جت قرار داشت، انفجاری عظیم و خارقالعاده باشد. مدلهای ما نشان میدهند این انفجار در یک پرتو بسیار باریک، تقریباً بهاندازه یک میلیارد سال از انرژی خروجی خورشید را آزاد کرده است.
جستوجو برای یافتن انفجارهای قدرتمندی که از دید زمین پنهان میمانند
این یافتهها احتمال وجود گروهی از انفجارهای ستارهای را مطرح میکنند که ممکن است در مشاهدات معمول پرتو گاما شناسایی نشوند. با گسترش بررسیهای گسترده آسمان توسط رصدخانههای قدرتمندی مانند رصدخانه ورا روبین، اخترشناسان انتظار دارند پستابهای بیشتری از جتهایی را شناسایی کنند که مستقیماً به سمت زمین نشانه نرفتهاند.
شناسایی این رویدادها میتواند به دانشمندان کمک کند تا بهتر متوجه شوند ستارههای پرجرم در حال فروپاشی با چه فراوانی جتهای نسبیتی تولید میکنند و این جتها چگونه از لایههای بیرونی ستاره عبور میکنند.
ماسکان یاداو، دانشجوی تحصیلات تکمیلی و یکی از مشارکتکنندگان این پژوهش، در پایان میگوید:
پرتوهای گاما مؤثرترین راه برای شناسایی این جتهای پنهان نیستند و ما بهندرت موفق به کشف آنها میشویم. بررسیهای آینده صدها نمونه از این رویدادها را شناسایی خواهند کرد. پیدا کردن آنها در میان میلیونها منبع متغیر کار آسانی نخواهد بود، اما چالشی است که مشتاقانه منتظر آن هستم.
منبع: Scitechdaily

